I Ekskluzia le Romengi si jekh Sekuritetako Koro Punkto ando Mjunheno, daravel i Romani Fundacia vaš i Evropa

Bruselo, 12 februari 2026 – Andi vrjama so i Konferencia vaš o Sekuriteto katar o Mjunheno vakerel pal e hibrido trašavimata thaj o demokratikano zorjaripe, i Romani Fundacia vaš i Evropa daravel ke i Evropa na lel samate jekh andar e maj klaro indikatorja pal o andrutno vulnerabiliteto: i politikani ekskluzia sistemikani le romengi.

 O Raporto vaš o Sekuriteto katar o Mjunheno 2026 dikhel o demokratikano bibahtalipe, o elektoralo integriteto, i societalo kohezia thaj i hibrido eksploatacia le institucionalo bipatjavimaski sar sekuritetake pučimata. Kadava daravel ke e avrutne aktorja barjaren e bikhetanimata save sas maj anglal thaj ke e demokratikane sistemurja aresen vulnerabilo katar i andrutni erozia. 

Le romengi ekskluzia sikavel orta o tipo le vulnerabilitetako kaj arakhljas o raporto. 

Paše ke 6 milionurja roma train andi EU thaj karing 12 milionurja andi sasti Evropa. Sja kadalenca, von inkeren toke 13 thana ando parlamento, kotor andar maj but de 11.000 thana.

E misie kaj dikhen e alosarimata katar o OSCE/ODIHR dokumentisaren regularo o kinipen le voturjengo thaj i presia thodi pe vulnerabilne komuniteturja ande sja e EU thema membrurja. E decizie le Evropake Krisake pal e Manušikane Čačimata konfirmisarde i sistemiko diskriminacia thaj o abuzo le policiako save dukhaven e romane populacie andar maj but thema.

“Kana i participacia na paruvdjol andi influenca thaj e standardurja si thode andi aplikacia selektivo, o legitimiteto xasarel pes thaj i manipulacia kerel pes maj lokhes,” phendjas o Mensur Haliti, o viceprezidento vaš i demokracia andar i Fundacia le Romengi vaš i Evropa.

O selektivo thovipe andi praktika mukel i elektoralo manipulacia, savi barjarel o institucionalo bipakjavipe, del zor le anti-sistemoske narativurjenge thaj kerel eksakto e kondicie save e avrikane influjencake networkurja si kerde te utilizin.

“Kothe kaj e demokratikane standardurja si maj kovle, odothe si testisardi i manipulacia,” mothodjas o Haliti. “E rafinime tehnike andar e biarakhle elektoralo thana na ačhjon othe. Von buhljaren pes.”

I bari politikani ekskluzia, jekhethaneste le tikne patjavimasa, kerel jekh ambiento ande saveste e vakjarimata kontra o sistemo zoraljon ande sa kodoja vrjama. E ekstremisto aktorurja andar sasti Evropa utilizisarde e narativurja kontra e roma sar tufeti vaš i politikani mobilizacia. E bičače informaciake kampanie, inklusivo ando vaxt le pandemiako COVID-19, lile samate e komuniteturja save si aba vulnerabilno. E thema save nakhen andar demokratikano peravipe thaj populistikane konsolidacie, butivar si len jekh than kodolenca, kaj i ekskluzia le romengi ačhjol maj but korinjardi.

Kadaja buti kerel i ekskluzia le romengi te ovel jekh vašno indikatori, na jekh marginalo kazo. I dinamika kaj dikhel pes kathe ‒ selektivno aplikacia, manipulacia, bipatjavipen, mobilizacia kontra o sistemo ‒ si sa kodoja dinamika savi peravel tele i demokratikani resilienca orkaj keren von buti.

“Kana le EU-ake angadžmenturja si nevjarde, ama na-i aplikisarde, kadaja buti sikavel ke e demokratikane standardurja si kondicionisarde,” phendjas o Haliti. “Kadava dikhipe buhljarel pes thaj i bangi informacia barjol ande kodo pharipe.”

O Raporto le Sekuritetako katar o Mjunheno phenel kaj i societalo koezia thaj o institucionalno patjavipe bešen ki baza le strategikane stabilitetoski. Kana o peravipe le andrune legitimitetosko si jekh sekuritako riziko, atoska o maj persistento thaj masurabilno kazo jekhe kasave peravimasko si kotor andar kadaja evaluacia.

I Romani Fundacia vaš i Evropa mangel katar i Konferencia vaš o Sekuriteto katar o Mjunheno, katar e EU institucie thaj katar e guvernurja le themenge membrurja:

“I Evropa našti te zurjarel peski avrutni defensia, mukindos ande sa kodoja vrjama e andrune legitimitetake problemurja bi lile samate,” phendjas o Haliti. “I rezilienca našti te ovel selektivo.”