E Roma Peravde le Votoski Mašina andi Bulgaria

Kana o alosaripe phanglilo ande Bulgariake parlamentaro alosarimata ando 19-to aprilo – o oxto-to ande le themeske palutne pandž berša – o rezultato sikavdja vareso so cira evropune observerja adžukerenas pes. O romano elektorato na mangljas maj but o bikinipen le voturjengo, o daravipen thaj bipakjavipe, kaj trin dekade e koalicie dikhle kodo sar kana si normalo. Kodola kaj alosarde boldine penge zenja ke partie kaj phiravde pes lenca kadja thaj boldine pengo džutimos karing o purano prezidento thaj o nevo angluno-ministro Rumen Radev. Akalaver rezistisarde maj garavdes, bi te alosaren.

Sja kadala kerde pes ande alosarimata markisarde e doša ko učo nivelo, vi kana o interimaro guverno zumavdjas te čhinel o modelo le alosarnenge manipulaciako savo modelisardjas e bulgarikane alosarimata opral 20 berša. E alosarimata andar o aprilo registrisarde 204 procentja vazdipe pal o numero le reklamaciengo, de sar ando oktomvri 2024 – kana sas paše ke 3.000 totalno. Kado šaj te sikavel maj but doša, vaj simplo jekh maj baro mangipe te raportisaren len. 

Orsar, jekh paš andar e reklamacie sas phangle ke duj bare operatorja save kontrolisarde le romengo alosaripe but berša. O angluno si o Delyan Peevski – jekh oligarho kondamnisardo katar i Amerika telal o Zakono Magnitsky andar o berš 2021 – savo si džanglo ke kerdjas kontrolo zorasa pal o voto le romengo ande pesko akanutno thaj vi ando angluno partido. Lesko Miškipe vaš e Čačimata thaj Slobodimata (MRF–DPS–NN) liljas 631došaljarimata soske kindjas voturja. O dujto si o Boyko Borissov, savo guvernisardjas i maj lungo vrjama astarindos katar o 2009. Lesko partido GERB–SDS liljas 318 došaljarimata. 

I Mašina vaš le Votosko Kontrolo

Kadala na-i nevimata andi Bulgaria. E politikane aktorja kerde jekh sistemo vaš o  kontrolo le romenge voturjengo vaš pandž phangle riga: lokalno brokerja, kandidaturja, partie, policiake manuša thaj krisa. O brokeri del e voturja. O kandidato pokinel. O partido učharel e butja. E krisinitorja na kamen te došaljaren. E kriss na kamen te kondamnisaren. E gina katar o Ministero le Andrutne Butjengo sikaven kaj e anglune trin keren buti pe bari skala. E berša le Peevski-eske bi te ovel krisinjardo sikaven kaj vov si o štarto. O ginipe pe zor le voturjengo ando 2025 kerdo katar i Konstitucionalo Kris saveste thodjas pes kontra i Prokuratura le Sofiaki, sikavel o pandžto.

Ni jekh bulgarikani koalicia de katar i demokratikani tranzicia orde, na peravdjas kadava sistemo. E levisturja uzisarde le romen sar simbolurja, maj sigo de sar politikane  aktorja. I centralo čači rig bazisardjas pes pe lokalo intermediarja. E nacionalistikane partidurja buhljarde penge brokerjenge netvorkurja. I ekstremo čači rig uzisardjas o sentimento anti-roma te šaj mobilizisarel le alosarnen. Verver aktorja, sajekh struktura.

Vi atoska kana o pro-Evropako guverno „Keras maj dur o Paruvipen – Demokratikani Bulgaria (PP‒DB) andar o 2023–2024 zumavdjas te lel samate i problema le voturjenge kinimaski, ama alosardjas i bilačhi strategia: policiaki akcia bi te len samate i komuniteta. E oficerja hurjavde ande uniforma sas bičhalde ke alosarimaske ofisurja andar thana kaj si bari romani populacia ando dives le alosarimasko thaj kodo vazdinjas i dar thaj o bipakjavipe le romengo karing o them, thaj partikularno, karing i policia. Pašal o dikhipe katar i policia sas vi o bilimos samate savo nijekh bulgarikani koalicia na mukljas les kompleto: ando 2026, o PP–DB na kerdjas kampanja ande romane mahalave sa kadja zorales sar kerdjas ande aver thana. O rezultato sas jekh kolapso le prezencako ko alosaripe, savo tiknjardjas o glaso le romengo ke alosarimata andar o aprilo – vi kana i mašina kerdjas buti phares te ovel la rezultaturja.

Ande 210 alosarimaske thana kaj sas len baro gin romengo saven i Fundacia Roma vaš i Demokracia analizisardjas de kataro 2021-to berš, i prezenca ko voto peli dži ko 19,4% ando juni 2024 – o agor le PP–DB guvernosko – thaj sastjardo toke jekh kotor dži ko 27,3 % ando aprilo 2026. I prezenca ko alosaripe ko nacionalo nivelo barili karing 10 procentualo punkturja de sar andi oktomvri 2024; ande dikhle thana kadaja barili toke karing jekh procentualo punkto. Kado si o maj baro ververipe registrisardo.

E romane alosarne kaj na dine pengo glaso, na kerde kodo soske na-s len intereso. Vaš butende i absenca sas o korkoro drom te den rigate o politikano kontrolo thaj vi o politikano bilimos samate. Kadala na mangle te legitimisaren le partien save vaj bazisarenas pes po kontrolo le voturjengo, vaj dikhenas pesngo džutimos sar kana sas hatjardo. I absenca ke jekh ke kasavo baro nivelo na-i apatia. Si jekh politikano signalo katar e alosarne, savenge opcie sas tiknjarde.

Le Evropako Demokraciako Sistemo – le EU iniciativa savi si kerdi te arakhel e demokratikane procesurja katar e interference – savo si vazdino ando Bruselo trebal te šaj te pindžarel len thaj te kerel buti mamuj lende te šaj te ovel les lačho efekto.

So o Demokraciako Sistemo si kerdo te arakhel – i dezinformacia financisardi andar avrikane thana, influenca perdal granice, dinipe andre ande dušmano thema – phirel ande strukture save i mašina aba vazdinjas len. O netvorko phanglo ko Kremlin, saves o o Balkanikano Netvorko vaš Investigaciako Džurnalismo (BIRN) dokumentisardjas les ando berš 2024 thaj e operacie phangle ki Rusia ande sasto regiono, na nakhen opral leste. Von utilizin les. O andrutno astaripe si i infrastruktura barjardi katar e avrutne aktorja. Jekh defensiako instrumento savo lel samate e interference, mukindos, ande sa kodoja vrjama, kadaja infrastruktura intakto, mukhel o udar putardo andar. I Bulgaria sikavel kadava punkto.

Jekh Klaro Mesadžo vaš o Jekhtuno

I reakcia le romane alosarnengi trebal hatjardi andar duj riga dikhimaske. Astaras kodolenca kaj na votisarde. Kadala dine rigate o džutimosa maj bute partienge andar jekhvar: e MRF netvorkurja save phiravde pes lenca sar phangle alosarne; jekh GERB aparato savo bazisardjas pes pe kadala praktike berša saste; o Socialisto Bulgarikano Partido (BSP), savo na maj sikavdjas bari implikacia; thaj o PP‒DB, savo thodjas le romane kandidatos, o Marin Tihomirov bi te malavel kodaja buti implikaciasa dureder.

O dujto nivelo dičhjol ando basketo le alosarimasko. E roma kaj alosarde hatjarde e alosarimata jekhe klaro politikane godisarimasa. O GERB–SDS tiknile efta procentualo punkturjenca ko nacionalno nivelo thaj 14 procentualo punkturjenca maškar e romane alosarne. O divizia andral o MRF hulavdjas e voturja ko  nacionalno nivelo maškar le Peevski-esko MRF–DPS–NN thaj i frakcia “Alianca vaš e Čačimata thaj e Slobodimata”; maškar e roma, lengo khetanipen sas čhinavdko ke paš – jekh kolapso hulavimasko našti te ovel hatjardo korkoro. Ande aver alava, o tiknjaripe na sas toke o rezultato katar o phiripe le alosarnengo maškar e rivalo MRF frakcie.

O PP–DB ljas 13,2 procenturja ko nacionalo nivelo thaj 5,2 procenturja maškar e roma. Leski lista andar o vesto le Sofiako sas tradini katar o Marin Tihomirov – savo deklarisardjas anglal maj but protestanturja ando 10-to decembro ke “30 berša, dikhlem sar o Borissov thaj o Peevski kinde mire dades thaj dajan sar le tomaten ki diz”.  Vov areslo ando 52-to Nacionalno Kidipe vaš personalo mobilizacia,  maj sigo de sar vaš i implikacia le partidoski. I reprezentacia bi te ovel jekh angažmento inkerdo na andjas suporto.

E partie save tradenas i mašina xasarde maj but than maškar e romane alosarne de sar ande orasavo aver than alosarimasko. Kadala voturja gele karing i progresisto Bulgaria le Radev-eski – 45,2 procenturja maškar e roma, praktično lesko nacionalo skoro 44,7 procenturja, sas lilo bi te aresel ke roma. Thaj o Vazrazhdane, i Bulgariaki pro-rusikani ekstremno rig, peli maškar e romane alosarne katar o 6.7 procenturja dži ko 2.9 procenturja. Jekhe kurkesa maj anglal, e romane alosarne andar o Ungriko Them kerdesas sa kodoja buti le Mi Hazánk-esa katar i ekstremo čači rig . Kadaja buti peravel jekh khetano godisaripe andi evropuni politika: kaj e alosarne kaj si socialno dine rigate si len šanse te den vast le partidurjen andar i ekstremo čeči rig. Ande kadala thana, von kerde o kontrarno.

O nevo guverno le Radevesko lel vi jekh mandato thaj vi jekh testo. E adžukerimata si konkreto: kana e prokurorja si te roden e 631 akuzacie pal o kinipen le voturjengo; kana si te kerjol pes investigacia pal e kazurja ande savende si aktorja došaljarde katar o Magnitsky; kana e krisa si te kondamnisaren bi te ovel len avrutni presia; thaj kana agorisarel pes o bičhalipe le policiako ande alosarimaske thana kaj bešen roma. O xasaripe pe orsavo andar kadala fronturja ka dikhela pes sar ingeripe maj dur telal aver anav.