E evropenja kaj ignorisarel le i Evropa

Pandž anglal o dives le Evropako, 40 šerutne themeske arakhle pen ando Yerevan te maren pes vaš e demokratikane institucie le 3 milionurja armenjenge kontra o thovipe andre le avrutnengo. O Prezidento le Evropake Konsilosko o António Costa anavjardjas kodo historikano momento. O NATO bičhaldjas peske Generalo Sekretaros. I Evropaki Unia kerdjas jekh civilo misia. Kodo kerel i Evropa atoska kana lel decizia ke jekh elektoralo than si vašno. E institucie le Evropake si kapabilo te keren akcia. O pučipe si savrjama vaš kaste. 

Eksakto ando dives le Evropako, i Evropa si te komemorisarel i Schuman Deklaracia thaj e bazutne angadžamenturja le Evropune projektoske. Na-i te kerel, ande kodo dives, khanči ekivalento vaš e 12 milionurja roma andar i Evropa. Kadava na-i jekh biliben samate. Le Evropake Komisian si lan e date. Le Agencian vaš e Fundamentalno Čačimata si lan e ankete. Le Konsilos le Evropako si les le monitorizaciake raporturja. So si ando vakeripe, na-i o prindžaripen, si o kamipen. 

O evropuno projekto sas vazdino pal jekh katastrofa kaj dikhljas le romen ko industrialo nivelo. E roma marde pen ande aliato zora thaj partizano save slobozisarde i Evropa, ando vaxt so lenge familie sas mudarde katar e regimurja kaj kadala zora peravenas len. Kadaja katastrofa na toke ke mudardjas manušen – peravdjas i socialo thaj ekonomikani struktura le romengi po sasto kontinento: profesionisturja, proprietete, bisnisurja thaj maškargeneracionalo kapitalo.

O evropuno orderi pal o baro maripe kerdjas principurja kaj te prevenisaren eksakto kasave rezultaturja. Ama, ando kazo le romengo, kadala principurja na sas aplikuime. E proprietete na sas dine palpale. Na sas pokinde kompensacie. Deša beršenge, i persekucia le romengi sas oficialo thodi sar rodipe pal e „bisocialno” de sas rasialo genocido – mukindos maj palal o prindžaripe thaj našindos katar e džuridikane konsekvence saven o prindžaripe sas te thol len zorasa. O socioekonomikano than kaj si le romen avdives avel direkto andar kodola decizie.

I Evropa džanel kadaja buti. O modelo sas dokumentisardo. Thaj i Evropa alosardjas les maj dur. Sas jekh akcesibilno doš.

E roma train pe kado kontinento maj but de sar jekh mileniumo. Si prezento ande savako EU them thaj ande thema kandidaturja. Vakeren e čhibja, prindžaren e institucie thaj operisaren ande savorenge politikane sistemurja. Servisarde ande evropune armie, vazdine e evropune ekonomie thaj kontribuisarde ko publikano dživipe. Sa kadja, si jekh andar e maj terne populacie le Evropake Uniake thaj maškar kodola kaj si maj paše ke demokratikane valorje. Thaj na-i pasivne. I politikani agencia le romengi kerel buti akana – ande evropune alosarimata, ande modurja kaj paruven e rezultaturja.

Thaj vi kadja o modelo džal maj dur. Ando Novembro 2025 o slovenikano centro-levo autorizisardjas o anavjaripe le romane mahalavengo sar sekuritetake thana. Ando Ungriko, ke deš berša pal so i Komisia le Evropaki putardjas procedure pal o uštjavipe le komunitarno čačimasko pal i segregisardi edukacia, i segregacia le romane čhavengi džal maj dur. Ando 2022, e našalde ukrajniancurja dinjas pes lenge temporarno protekcia ande varesave divesa; E roma kaj našenas katar sa kodo baro maripe sas segregisarde thaj dine rigate katar i protekcia. Anglal e parlametarno alosarimata andar o aprilo 2026 andar o Ungriko, kana sas anuncisarde e romane kandidaturja, e koordonisarde kontra-vakerimata barile dramatično ande jekh korkoro dives – phiravindos e prindžarde semnurja le manipulaciake katar e avrutne informacie, ama kerde po andrutno plano. Nijekh evropuno instrumento vaš le demokraciaki protekcia na registrisardjas lan.

O kosto šaj dikhel pes akana ando elektoralo plano.

Centro-levo andar i Italia na maj sas ki zor andar o berš 2022. O germanikano SPD agorisardja po trinto than ando februaro 2025. Nevjarindos i Evropa thaj e Zelena hasarde sakojekh karing 25 procentja andar penge thana ando 2024-to berš. Si sar maj pharo te gelen pes e politikane hasarimata. 

Sa ande kodo vaxt, o kapaciteto le romengo te keren akcia anel rezultaturja. 

Ando dujto Rumuniako prezidencialo alosaripe andar o Majo 2025, i mobilizacia le romane alosarnengi andar 144 forurja andjas kontribucia karing 15% ki viktoria kontra o kandidato andar i ekstremo čači rig, pro-ruso. Ke parlamentaro alosarimata andar o Ungriko kaj sas ando aprilo 2026, i opozicia liljas 36 andar 44 thana kothe kaj bešenas but roma. Ke alosarimata kaj sas ando aprilo 2026 andi Bulgaria, e sistemurja vaš o kontrolo le voturjengo pe lungo vrjama sas dine rigate katar e romane alosarne, save gele klaro karing e pro-evropune kandidaturja thaj durjarde pes katar e ekstremo čači rig. 

Kadala rezultaturja na sas ande katar i strategia le vašno partidoski. Sar ande katar e roma kaj akcionisarde independento kadalestar. 

I Evropa na prindžardjas inke kadaja buti. Ando than, dinajas „inkluzia”. Duj dekade, i EU investisardjas miliardurja andi „romengi inkluzia”, ama e dživimaske kondicie le romenge pe thana na lačhardile. Kerdjas programurja, raporturja thaj intermediarja, ama na paruvdjas telutne decizie kaj modelisaren e rezultaturja vaš e roma. 

I inkluzia kovljarel konsekvence. Na paruvel e decizie kaj lile pes. 

Kadalake, I Evropa thol došalo diagnostiko pal peske probleme. E sistemurja vazdine te arakhen i evropuni demokracia len samate e avrutne daravimata, ande sa kodo vaxt, sa kasave dinamike keren nasul andral, bi te oven registrisarde, kontra e roma. 

O palpale phenipe na-i te ovel arakhlo ande so komemorisarel i Evropa ando dives le Evropako, arakhel pes kana voj si preparisardi te stopisarel pes te ignorisarel peske fundaciake principurja.