E Romane alosarne toke dine jekh demokratikani lekcia ando Ungriko. Akana o Tisza trubul te del palpale.

Ande sasti Evropa, e politikane manuša godisaren kaj e roma na alosaren sar običejo thaj, kana keren kodo, alosaren le partidurjen kaj si andi zor – vaš o klientelisto kontrolo, ekonomikani dependencia, presia, alosarimatengo bikinipe. E roma na keren politikane alosarimata; von toke train. Ando Ungrikano parlamentaro alosaripe, e romane alosarne toke peravde kado mito.

Kadaja buti kerdjas pes andi xoli savore avere butjengi. E roma nakhle savore pharimata ande katar o klientelisto apararato katar o Fidesz. O programo le publikane butjengo (közmunka) funkcionisardjas sar ekonomikani presia: kana alosares bilačhes, xasares tiro than le butjako. Kadaja buti sas sikavdi katar o Preco jekhe Votosko (The Price of a Vote), dokumentaro filmo savo sikavel i sistematikani presia vaš e projekturja pal e publikane butja. Cira anglal e alosarimata, jekh guvernosko ministro phendjas pal e roma ke si “butjaki rezerva” vaš e thana le butjake sar si o thovipen le toaletengo, godisarindos ke vi kasave publikane insulte ladžandimaske na-i te bolden le romane alosarnen kontra i ekonomikani presia katar o Fidesz.

Sa kadalenca, o Fidesz nakhlo andar negativno reakcie kaj avile katar e roma, maj but ando online than, thaj kana o Péter Magyar, o šerutno le opoziciako katar o partido Tisza, phendja ke si te thol štare romen pe peski alosarimaski lista, e kontra ramosarimata phangle ko guverno vazdinile ke 614% ande jekh dives. Angluno drom, o voto le romengo sas dikhlo sar jekh prioritarno elektoralo daravipe katar jekh partido kaj kerdjas kontrolo 16 berša.  

Ande alosarimaske thana kaj si bari koncentracia romengi, kontra sa e adžukerimata, i prezenca ko voto barili katar 63,84% ando 2022-to berš dži ko 72,5% ando 2026-to berš. Pašal sa kadala, e romane alosarne kerde penge alosarimata but klaro.

Trin Mesadžurja

Jekh analiza kerdi katar i Fundacia Roma vaš i Demokracia ande 149 municipaliteturja thaj 44 alosarimaske thana kaj si len jekh baro numero romengo, phede klaro pengi opinia karing savore trin vašno konkurenturja.

Fidesz: Čhudino rigate. O paruipe le partidoske alosarimasko sas karing -16.8 procenturja thaj e thana kaj sas koncentracia bari alosarimaski, e xasarimata aresle ko -26.9 punkturja. Lengo gin tiknilo katar +27.5 punkturja dži ko -7.6 punkturja. Kado sas o pokinipe palpale vaš 16 berša institucionalo violencake.

Mi Hazánk: Dino rigate. Le čače rigako ekstremo partido andar o Ungriko tiknilo vi kothe kaj i prezenca le romengi barili thaj e ekonomikane kondicie sas maj phare. Sa khetanes, e voturja le Mi Hazánk-eske tiknile ko 0.63%. O antifašizmo, kontraro lenge poziciaki, andi katar o baro čororipe, si o politikano alosaripe le romengo andar o Ungriko.

Tisza: Dinjas pes leske jekh šansa. I opozicia le Péter Magyareski lias 19.02 procentualo punkturja, dindos maj dur but alosarimaske thana kothar kaj sas bari koncentracia romengi, katar o Fidesz ko kontrolo le opoziciako. Konkretno, ande 44 alosarimaske thana kothe kaj sas bari koncentracia romane alosarnengi, o Tisza lilja 36 thana. Te ovel ramosardo, sa kadala alosarimaske thana sas inkerde katar o Fidesz de katar o 2022 berš, jekhe maškarutne marginasa karing 28%. E maj but voturja lile pes kothe kaj i mobilizacia le romengi sas maj zurali ‒ thaj kothe kaj i supresia sas maj intenzivno. Sar exemplo, ando Borsod 6, o Tisza liljas cira telal 5 procentualo punkturja. E romane alosarne dine maj but katar kodoja margina pendar. Te sas lile avri andar kodoja snimka, o Fidesz ka liljasas le alosarimasko than.

So Liljas o Tisza Akana

Anglal e alosarimata, na sas klaro kana le romane alosarnen sas len jekh signifikanto alosaripe. So o Fidesz kerdja thaj so na kerdja vaš e roma ande 16 berša si mišto prindžardo. Ande aver rig, o Tisza thodjas le romane kandidaturjen ande peski lista, ama lesko programo 240 papirengo na sas les strukturalo reforme kaj te vazden le romen kaj bešen pi rig le ekonomikane thaj politikane dživimaski. Akana e roma lile decizia te den jekh šansa le Tiszaske.

Štar roma MP-urja andar o Tisza sas alosarde ando Nacionalo Kidipe ‒ Erika Jójárt, István Gyöngyösi, Mihály Balogh thaj o Krisztián Kőszegi – khetanes jekhe romane deputatosa katar o Fidesz, Attila Sztojka. Kadaja si i maj uči romani reprezentacia andar i sasti demokratikani historia le Ungariaki, vi kana e roma aresen ke 8‒10 % andar i populacia le Ungariaki, thaj i proporcionalo reprezentacia sas te ovel 13–17 thana maškar e 199-thana andar o parlamento. 

Orsar, na das duma pal individualo parlamentarja. Das duma pal o fakto kana o Tisza si les o responsabiliteto te agorisarel – na te paruvel i imagina – e 16 berša institucionalo violencake kontra e roma.

I šansa kaj e roma dine le partidoske Tisza, orsar, trebalas te paruvel pes ande konkreto akcia pal kadala pučimata.

Si te kerel o Tisza peske štare romane parlamentarjen ‒ Jójárt, Gyöngyösi, Balogh, Kőszegi ‒ agenturja le strukturalo paruvimaske, maj sigo de sar te kerel len simbolurja inkluziake? Si te del pakiv o partido, kaj liljas o strategikano suporto le romane alosarnengo pal kado alosaripe, kerindos strukturalo reforme, vaj i reprezentacia si te ačhjol toke jekh spektakolo? 

Si te thol andi aplikacia o Tisza e decizie pal i školaki segregacia, ignorisarde but berša, vaj si te kerel buti pal i segregacia telal jekh progresisto anavjaripe?

Si te del tele o Tisza o programo közmunka kaj inkerel le romane bukjarnen telal o minimalo pokinipe andi municiaplo buti, sar jekh forma ekonomikane presiaki, vaj si te anavjarel les sar oportuniteto?

Si te demokratizisarel o Tisza e autoguvernacie le minoritetenge, astarde zorasa katar e lojalisturja le Fidesz-eske, vaj si te mukel sa kodova sistemo po than?

Si te bičhalel o Tisza e publikane thaj EU fondurja, kaj xasardile ande fantome programurja, karing strategikane investicie ande romane arte thaj kultura, edukacia, antreprenoriato thaj biznisurja thaj demokratikano zuralipe, vaj ka kerel maj dur bizniso verver beneficiarjenca?

So anel kado andi Evropa

E alosarimata kaj si te kerel len o Tisza si te nakhen perdal i Ungaria, soske e supozicie kaj inkerde deša beršenge o bilačhipe ande romane politike andi sasti Evropa samo mule.  

O godisaripe ke e roma šaj te oven ignorisarde soske von alosaren orkas kaj si les zor ‒ mulo. I supozicia ke i ekonomikani ekskluzia korkoro čhudel le alosarnen karing le čače rigake ekstremisturja ‒ muli. O godisaripe ke e roma na keren strategikane politikane alosarimata – si peravdo katar jekh khelipe politikane agenciako, savo le Evropake politikane manuša thaj analisturja patjanas ke na šaj te ovel.